Osłony RTG / Wiedza / Strefy i tereny
Strefa zakazu, teren kontrolowany i nadzorowany — jak wyznaczyć zasięgi
Strefy wyznacza się z mocy dawki w funkcji odległości od ogniska i z dawek granicznych z Prawa atomowego. Poniżej granice, progi i przykładowe zasięgi dla lampy 200 kV.
Progi i podstawa prawna
| Obszar | Kryterium | Kto może przebywać |
|---|---|---|
| Zakaz przebywania | powyżej dawki granicznej pracownika (20 mSv/rok) | nikt w czasie ekspozycji |
| Teren kontrolowany | możliwe przekroczenie 6 mSv/rok | pracownicy kategorii A |
| Teren nadzorowany | możliwe przekroczenie 1 mSv/rok | pracownicy kategorii B |
| Obszar wolny | poniżej 1 mSv/rok | ogół ludności |
Dawki graniczne: 20 mSv w roku dla pracownika i 1 mSv w roku dla osoby z ogółu ludności (art. 14 ustawy Prawo atomowe). Podział na kategorie A i B wynika z art. 17: kategoria A to możliwość otrzymania dawki powyżej 6 mSv w roku.
Skąd biorą się zasięgi
Moc dawki maleje z kwadratem odległości, więc granicę każdej strefy wyznacza się z warunku, przy jakiej odległości roczna dawka spada do progu. Do rachunku wchodzą trzy źródła i bierze się z nich największe: promieniowanie rozproszone od przedmiotu, promieniowanie albedo (odbite od ścian i stropu) oraz przeciek przez obudowę lampy.
Przy wyznaczaniu stref przyjmuje się nie mniej niż 100 godzin pracy lampy w roku. Weryfikacja wzgl. DIN 54113-3 dokłada własne progi mocy dawki dla obszarów Sperrbereich i Kontrollbereich.
Przykład: lampa 200 kV bez osłon stałych
Lampa 200 kV, 3,7 mA, praca w otwartej przestrzeni, 100 h w roku:
| Granica | Odległość od ogniska |
|---|---|
| Zakaz przebywania | 31,0 m |
| Teren kontrolowany (strefa A) | 69,3 m |
| Teren nadzorowany (strefa B) | 138,7 m |
| Obszar wolny | powyżej 253,2 m |
Te liczby wyjaśniają, dlaczego radiografia w terenie wymaga ogrodzenia i sygnalizacji na dziesiątkach metrów, a w pracowni — osłon stałych. Każda przegroda na drodze promieniowania skraca zasięg o tyle, ile wynosi jej krotność osłabienia.
Co sprawdzić poza zasięgiem
- Sygnalizację świetlną i dźwiękową włączaną automatycznie z ekspozycją.
- Blokadę drzwi (interlock) przerywającą ekspozycję po otwarciu.
- Wyłącznik awaryjny wewnątrz pracowni — ktoś może zostać w środku.
- Dozymetrię indywidualną dla kategorii A i kontrolę środowiskową pomieszczenia.
- Punkty pomiarowe za każdą przegrodą, wraz z drzwiami i oknem podglądowym.
Policz swoją pracownię w kalkulatorze Zobacz demo na gotowych pracowniach
Obliczenia wspierają projekt osłon. Ostateczną ocenę, klasyfikację pracowników i zatwierdzenie projektu wykonuje kierownik jednostki organizacyjnej po konsultacji z inspektorem ochrony radiologicznej.
Częste pytania
Jakie są dawki graniczne w Polsce?
Dla pracownika 20 mSv w roku kalendarzowym, dla osoby z ogółu ludności 1 mSv w roku (art. 14 ustawy Prawo atomowe). Pracownika zalicza się do kategorii A, jeżeli może otrzymać dawkę przekraczającą 6 mSv w roku; poniżej tej wartości do kategorii B (art. 17).
Czym różni się teren kontrolowany od nadzorowanego?
Teren kontrolowany wyznacza się tam, gdzie może być przekroczone 6 mSv w roku — obowiązują w nim szczególne zasady ochrony i pracują tam osoby kategorii A. Teren nadzorowany to obszar, gdzie dawka może przekroczyć 1 mSv w roku, ale nie przekracza progu terenu kontrolowanego.
Jak daleko sięga strefa przy lampie 200 kV?
Dla lampy 200 kV / 3,7 mA przy minimum 100 godzin pracy w roku zasięgi liczone od ogniska wynoszą: strefa zakazu przebywania do 31,0 m, teren kontrolowany do 69,3 m, teren nadzorowany do 138,7 m, obszar wolny powyżej 253,2 m. To wartości dla pracy bez osłon stałych — osłony i przegrody skracają te odległości.
Ile godzin pracy w roku przyjmować do wyznaczenia stref?
Do wyznaczania stref przyjmuje się nie mniej niż 100 godzin pracy lampy w roku, nawet jeśli rzeczywisty czas jest krótszy. Dzięki temu zasięg strefy nie zależy od chwilowego obłożenia pracowni i nie trzeba go zmieniać przy każdej zmianie harmonogramu.